Het kabinet wil de rijksoverheid de komende jaren met naar schatting 25.000 fte laten krimpen, en AI moet daarbij helpen. Dat was maandag het nieuws. Wie de Kamerbrief zelf leest, vindt in de bijlage alleen ook deze les: "Overschat de formatieve effecten van digitalisering en AI niet." Die zin is net zo bruikbaar voor jouw bedrijf als voor een ministerie.
In deze blog lees je wat het kabinet precies van plan is, welke rol AI daarin krijgt, wat er voor ondernemers verandert en welke lessen uit de brief je meteen kunt toepassen.
Wat het kabinet van plan is
Op 26 oktober stuurde staatssecretaris Eric van der Burg de Voortgangsbrief Slagvaardige Overheid naar de Tweede Kamer. De opdracht: een overheid die eenvoudiger, slimmer en kleiner wordt. Daar hoort een flinke bezuiniging bij. In 2027 moet er 900 miljoen euro af van de rijksdienst, oplopend tot 3,5 miljard euro per jaar vanaf 2035.
Het gaat om de rijksdienst: ministeries, inspecties en uitvoeringsdiensten. Daar werkten eind 2025 160.016 fte, volgens de brief 41 procent meer dan in 2018. Een grove inschatting komt uit op ongeveer 25.000 fte minder, verspreid over meerdere jaren. Politie en Defensie zijn uitgezonderd, dus de rest krijgt het voor zijn kiezen. Voor veel organisaties gaat het om ongeveer 20 procent minder personeel, en in een enkel geval nog veel meer.
Welke ministeries de grootste klappen krijgen, staat nog niet vast. Binnen een half jaar komt het kabinet met een meerjarige aanpak. De Kamer praat er op 1 december over.
Welke rol krijgt AI?
AI is één van de knoppen waar het kabinet aan draait, naast minder regels, slimmer inkopen en minder kantoorruimte. Rijkskantoren gaan bijvoorbeeld naar een norm van 0,5 werkplek per medewerker. Over AI schrijft het kabinet dat het die steeds breder wil toepassen, binnen de randvoorwaarden van beveiliging, datakwaliteit en soevereiniteit. Ook bij inkoop wordt systematisch onderzocht waar AI kan helpen.
Twee dingen vallen me op. De brief zegt eerlijk dat AI aanpassingen in de infrastructuur vraagt en dat werkprocessen fundamenteel herzien moeten worden. En er staat nog geen bedrag bij. Concrete doelen en besparingsplannen voor AI volgen pas in het eerste kwartaal van 2027. Hoeveel van die 25.000 fte door AI moet komen, weet dus nog niemand.
Drie manieren van besparen
Interessanter dan het getal vind ik hoe het kabinet de besparing opdeelt. Die verdeling kun je één op één naast je eigen organisatie leggen.
| Route | Wat de brief erover zegt | Vertaald naar jouw bedrijf |
|---|---|---|
| Algemene efficiency | Het CPB vindt 0,5 procent per jaar reëel. Daarmee haal je ongeveer een derde van de bezuiniging. | Slimmer werken met dezelfde taken, bijvoorbeeld met AI-hulp bij mail of verslagen. Levert iets op, maar minder dan je hoopt. |
| Strategische keuzes | Keuzes over wat de overheid niet meer, minder of anders gaat doen, langs vier pijlers, waaronder digitaliseren en automatiseren. | Eerst kiezen welk werk anders kan of weg mag, en dan pas kijken waar AI een proces overneemt. |
| Eigen keuzes per organisatie | Elk ministerie werkt aanvullend eigen voorstellen uit om de eigen taakstelling te halen. | Elk team kent zijn eigen tijdvreters het best. Laat ze zelf voorstellen doen. |
De les die in de bijlage staat
Achterin de brief staat een analyse van twintig jaar bezuinigen. Volgens het kabinet waren die rondes in wisselende mate effectief. De lessen eruit zijn verrassend herkenbaar voor iedereen die weleens een nieuwe tool heeft ingevoerd.
Efficiency alleen is niet genoeg
Met algemene efficiency kom je volgens de brief op ongeveer een derde. Voor de rest zijn keuzes nodig over wat je niet meer, minder of anders doet. De meeste eerdere programma's waren een kaasschaaf: ieder onderdeel kreeg een percentage en mocht zelf kijken hoe. Op papier werd er bezuinigd, maar door nieuw beleid bleef de overheid gewoon groeien.
Digitaliseren leverde vaak méér werk op
Overheidsprocessen zijn de afgelopen twintig jaar gedigitaliseerd en geautomatiseerd. De beloftes van minder kosten en minder mensen zijn volgens de brief niet ingelost. Het leidde juist tot nieuwe taken, meer capaciteit en meer inhuur, en een aantal organisaties zit nu met forse legacy-problemen.
Een vacaturestop kost je later een generatie
Een vacaturestop levert snel minder formatie op. Maar volgens de brief vertrokken daardoor ook relatief veel goede mensen, die hebben nu eenmaal andere opties. Er kwam geen nieuw talent binnen en jonge mensen konden niet doorgroeien. Jaren later mis je dan hele lichtingen.
Wat verandert er voor ondernemers?
Los van de banen staan er in de brief ook plannen die jou als ondernemer direct raken:
- Het Rijk schrapt of vereenvoudigt minstens 500 regels per jaar, waarvan de helft voor ondernemers. Samen met VNO-NCW en MKB-Nederland worden regels tegen het licht gehouden, en als een ministerie de noodzaak niet kan aantonen, vervalt de regel.
- Gegevens die de overheid al heeft, hoef je straks niet opnieuw aan te leveren. Binnen twee jaar moet daar een structurele oplossing voor liggen.
- De nieuwe Nederlandse Digitale Dienst werkt onder meer aan een omgeving en marktplaats waar ondernemers makkelijker zaken doen met de overheid.
- Lever je aan het Rijk? Dan is goed om te weten dat de aanbestedingsgrens omhoog gaat, dat er vaker gezamenlijk wordt ingekocht en dat er in het inkoopproces gekeken wordt waar AI kan worden ingezet.
Wat je hiervan kunt overnemen
Mijn kijk: het fundament is belangrijker dan de losse tool. De meeste mkb-bedrijven beginnen bij de tool en slaan het waarom over, en eigenlijk zegt het kabinet hier hetzelfde. Een percentage of een aantal fte is geen AI-plan. Deze vier punten haal ik uit de brief voor jouw eigen organisatie:
Loop met je team door een gewone werkweek. Welke taken kunnen weg, welke kunnen eenvoudiger, en bij welke helpt AI echt? Pas dan kies je een tool.
Een AI-tool vraagt ook beheer, controle van de output en afspraken over data. Neem dat mee in je verwachting, anders levert de tool vooral nieuwe taken op.
Juist als AI routinewerk overneemt, heb je over vijf jaar mensen nodig die het vak beheersen. Stop dus niet zomaar met aannemen en opleiden.
Volgens de brief vraagt verandering tijd, kennis en vaak investeringen aan de voorkant, en de opbrengst komt niet altijd op dezelfde plek terecht. Dat geldt voor een team van tien net zo goed.
Wil je weten hoe andere mkb-bedrijven AI nu inzetten? Lees dan ook AI in mkb-marketing: veel gebruik, weinig plan. En wil je beginnen met het werk in kaart brengen, dan helpt AI-first begint met opschrijven.
De concrete AI-plannen van het kabinet komen in het eerste kwartaal van 2027. Ik ben vooral benieuwd of die beginnen bij het werk of bij het getal.
AI inzetten met een plan in plaats van een percentage?
In een training met je team breng ik in kaart welk werk anders, minder of niet meer kan, en waar AI daarbij echt helpt.